EDEBİYAT SANATI VE BİLİMİ

(Akçağ Yayınları, Ankara, 2007, 389 s.)

ÖN SÖZ

    Edebiyat, şâir veya yazarın muhayyilesi, zihni, ruhu, gönlü; kısacası tüm benliğinde gizli “ibda” kudretiyle var ettiği bir dil sanatıdır. Tıpkı mimarî, heykel, resim, musiki, tiyatro, sinema gibi bir güzel sanat dalı.
    Sanat eseri, sanatkârın hayat ve tabiat karşısında edindiği soyut duygu, düşünce, hayal ve intibaların, herhangi bir vasıta/malzeme ile somuta taşıyıp estetik bir objeye dönüştürmesiyle hayat bulur. Sanatın varlığında mutlak mânada ihtiyaç duyulacak olan malzeme; dildir, taştır, mermerdir, ahşaptır, sestir, renktir. Dolayısıyla güzel sanat dallarını birbirinden ayıran en temel unsur, bağlı oldukları “malzeme”de ifadesini bulur.
    Herkes bilir ki, edebiyatın yegâne malzemesi “dil”dir. Başka bir ifadeyle edebiyat bir dil sanattır. Şâir ve yazarlar, duygu, düşünce, hayal ve intibalarını, ibda kudretinin örsünde dille estetik objeye dönüştürürler. Belki onları ölümsüzleştirmek, belki sırf güzel kılmak, belki de onunla muhatabını hayret ve hayranlık içinde bırakmak için.
    Edebiyat, sadece şâir ve yazarların bireysel arzularını tatmin ettiği sıradan bir fantezi sahası değildir elbette. Çünkü edebiyat -onlar kadar olmasa bile- oldum olası okuyucuların, eleştirmenlerin, estetikçilerin, sanat teorisyenlerinin, eğitimcilerin, toplumların da ilgilerini üzerine çekmiş ve çekmektedir. Zira edebiyat, insanoğlunun yaratılışından getirdiği güzel ve güzelliğe olan derin alâkasını ifade etme arzusuyla kıvranırken söz veya dilde gizlenen estetik cevheri keşfettiği günden bugüne hep var olmuştur.
    Edebiyat sanatı etrafındaki söz konusu geniş alâka çemberi, uzun süre “belâgat” ve “retorik”; XX. yüzyılın başından itibaren de “Edebiyat Bilimi” adı altında gelişip zenginleşen bir bilgi alanı veya bilim dalının teşekkülüne zemin hazırlamıştır.
    Edebiyat Sanatı ve Bilimi isimli elinizdeki bu kitap, üç ana konuyu ihtiva eden üç ana bölümden meydana gelmiştir. “Estetik ve Sanat” başlıklı birinci bölümde, “Güzel ve Güzellik”, “İnsan ve Sanat”, “Sanatkâr” ve “Estetik” konuları üzerinde durulmuştur. Belirtilen ana bölüm, edebiyat sanatı olgusunu çok daha geniş bir perspektiften görmenin lüzumunu vurgulayabilme düşüncesiyle kaleme alınmıştır. Bu sebeple bölüm, daha sonraki ana bölümlerle bir “giriş” olarak da düşünülebilir.
    İkinci ana bölüm, -başlığında da vurgulandığı gibi- bütünüyle “edebiyat sanatı”na ayrılmıştır. Bölümde edebiyat, kelime anlamından kavram anlamına, mahiyeti ve niteliklerinden diline, her düzeydeki işlevinden, gelenek-yenileşme olgusu ve sanatkâr-ideoloji ilişkisine kadar uzanan geniş çerçevede ele alınmıştır. Aslında bu bölüm tamamıyla, “Edebiyat nedir?” sorusunun cevabını bulma ve ortaya koyma gayreti üzerine odaklanmıştır.
    Kitabın “Edebiyat Bilimi” başlıklı üçüncü ana bölümünde ise, edebiyat kavramının dilimizdeki ikinci önemli anlamı çevresinde oluşan bilgi sahası veya bilim dalı aydınlatılmaya çalışılmıştır. “Edebiyat Bilimi”, “Edebiyat Biliminin Alt Dalları” (edebiyat tenkidi, metin tahlili, edebiyat teorisi, edebiyat tarihi, edebiyat sosyolojisi, edebiyat eğitimi ve karşılaştırmalı edebiyat) ve “Edebiyat Biliminin Kaynakları”, bu bölümün alt başlıklarını oluşturmuştur.
    Hemen belirtelim ki, kitabın asıl çıkış noktası ve temeli, bir bildiri, bir söyleşi ve daha önce farklı dergilerde yayımlanmış olan on bir makaledir. Bunların dışındaki dokuz alt bölüm (Güzel ve Güzellik, Sanatkâr, Edebiyatın Mahiyeti ve Nitelikleri, Edebiyatın İşlevi -I-II-, Edebiyatta Değişme ve Edebiyat Akımı Olgusu, Edebiyat Bilimi, Edebiyat Biliminin Alt Dalları, Edebiyat Biliminin Kaynakları), kitabın Edebiyat Sanatı ve Bilimi adını lâyıkıyla taşıyabilmesi düşüncesiyle “yeni” kaleme alınmıştır. Böylece birbirinden bağımsız gibi görülebilecek olan söyleşi, bildiri ve makalelerin, bir “kitap bütünlüğü” içinde takdimi arzulanmıştır. Bu arada daha önce yayımlanan söyleşi, bildiri ve makaleler, söz konusu bütünlük endişesiyle geniş ölçüde gözden geçirilmiş; yer yer yeniden yazılmıştır. Buna rağmen birtakım tekrarlardan kurutulamadığımızı belirtmek isteriz.
    Makale ve bildiri veya kitabın asıl kaleme alınış amacı, öncelikle bu satırların yazarının, tâ öğrencilik yıllarından beri zihnini hep meşgul edegelen sorulara cevap bulabilmektir. Bunun dışında başka amaçları da var elbette. Her yaş ve seviyedeki edebiyat severlere, orta öğretimden üniversiteye kadarki öğrencilere, edebiyat eğitimini kendilerine meslek seçmiş öğretmenlere, edebiyat eleştirmenlerine, genç edebiyat bilimcilerine ve -belki de- şâir ve yazarlara yardımcı olmak, bu amaçlar arasında sayılabilir.
    Edebiyat sanatı ve bilimiyle uğraşanlar çok iyi bilirler ki, her iki saha ile ilgili olarak söylenecek fikir, kanaat ve hükümler, çoğu zaman “mutlak doğru”luktan uzak olmaya mahkûmdur. Elbette kitap boyunca ortaya koymaya çalıştığımız fikir, kanaat ve hükümler de aynı sınırlar içinde kalacaktır. Bu sebeple esere getirilecek her türlü eleştiri, ele alınan konuların daha da açıklığa kavuşturulmasına; yanlışların düzeltilmesine, eksikliklerin giderilmesine hizmet edeceği bilincindeki yazarını memnun edecektir.
    Edebiyat Sanatı ve Bilimi’nin düzeltmelerindeki yardımları için Arş. Gör. Oğuzhan Karaburgu’ya; basımındaki ilgi ve emekleri için de -başta Ahmet Hikmet Ünalmış olmak üzere- Akçağ çalışanlarına teşekkür ederim.

Şubat 2008 / DENİZLİ            Prof. Dr. İsmail ÇETİŞLİ

İÇİNDEKİLER

Ön Söz………………………………………………………………..
Kısaltmalar…………………………………………………………..

BİRİNCİ BÖLÜM

ESTETİK ve SANAT

Güzel ve Güzellik …………………………………………….
İnsan ve Sanat……………………………………………………
Sanatkâr……………………………………………………………..
Estetik………………………………………………..

İKİNCİ BÖLÜM

EDEBİYAT SANATI

Edebiyat………………………………………………………..
Edebiyat Eserinde Muhteva………………………..
Edebiyat Eserinde Dil……………………………….
Edebiyat Eserinde Yapı…………………………….
Edebiyat Eserinde Üslûp………………………….
Edebiyatın Mahiyeti ve Nitelikleri………………………………
Edebiyat Dili / Edebî Dil…………………………………………….
Edebiyatın İşlevi -I- (Genel)………………………………….
Edebiyatın İşlevi -II- (Sanatkâr, Okuyucu, Toplum, İnsanlık)…
Edebiyatın İşlevi -III- (Millet-Kültür Bağlamında Edebiyat)…
Sanatkârda İdeolojik Körlük……………………………………….
Bir Yazarın İdrakiyle Sanat ve Edebiyat………………
Küreselleşme Ortamında Edebiyatta Süreklilik……………..
Edebiyatta Değişme ve Edebiyat Akımı Olgusu…………….
Sanat ve Edebiyat Üzerine Bir Söyleşi…………………………..

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

EDEBİYAT BİLİMİ

Edebiyat Bilimi……………………………………………………………..
Edebiyat Biliminin Alt Dalları……………………………..
Edebiyat Tenkidi………………………………………..
Metin Tahlili…………………………………………..
Edebiyat Teorisi………………………………………….
Edebiyat Tarihi……………………………………………..
Karşılaştırmalı Edebiyat………………………………..
Edebiyat Sosyolojisi……………………………….
Edebiyat Eğitimi…………………………………
Edebiyat Eğitiminde Edebî Metnin Yeri ve Anlamı…….
Edebiyat Biliminin Kaynakları……………………………..